Tyle że rzeczywistość jest znacznie ciekawsza niż proste „w Amsterdamie marihuana jest legalna”. Nie jest. Za słynnymi coffeeshopami stoi specyficzna polityka tolerancji, która z czasem sama stała się częścią wizerunku miasta. 

Jak powstały amsterdamskie coffeeshopy?

Historia holenderskich coffeeshopów sięga lat 70. XX wieku i wiąże się ze zmianą podejścia państwa do konopi oraz innych substancji psychoaktywnych. Zamiast traktować cały rynek narkotyków jednakowo, Holandia zaczęła wyraźniej oddzielać konopie od substancji uznawanych za tzw. narkotyki twarde.

W 1976 roku zmieniono holenderską ustawę opiumową, a polityka państwa zaczęła opierać się na rozdzieleniu tych dwóch rynków. Założenie było dość pragmatyczne: osoba sięgająca po konopie nie powinna być z tego powodu zmuszana do kontaktu ze sprzedawcą oferującym również heroinę, kokainę czy inne substancje.

To właśnie w takim otoczeniu coffeeshopy zaczęły na dobre wpisywać się w krajobraz holenderskich miast, a Amsterdam stał się ich najbardziej rozpoznawalną wizytówką. Nie oznacza to jednak pełnej swobody. Coffeeshop działa według konkretnych zasad – nie może m.in. sprzedawać twardych narkotyków, reklamować konopi ani obsługiwać osób poniżej 18. roku życia. Jednorazowa sprzedaż jednej osobie nie może przekroczyć 5 gramów. W lokalu nie sprzedaje się również alkoholu.

I właśnie tutaj zaczyna się największe nieporozumienie związane z Amsterdamem: coffeeshopy nie są dowodem na pełną legalizację marihuany. Są efektem zupełnie innego podejścia do egzekwowania prawa.

Na czym polega holenderska polityka tolerancji?

Holenderskie gedoogbeleid można najprościej opisać jako politykę tolerowania określonych zachowań pod ściśle określonymi warunkami. Konopie nie stały się dzięki niej po prostu legalnym produktem na takich samych zasadach jak kawa czy piwo.

Posiadanie, produkcja i sprzedaż narkotyków nadal są w Niderlandach prawnie zabronione. W przypadku niewielkich ilości konopi obowiązuje jednak polityka nieścigania: dotyczy to m.in. posiadania do 5 gramów na własny użytek oraz sprzedaży niewielkich ilości przez coffeeshopy przestrzegające ustalonych kryteriów.

Przez lata najbardziej charakterystycznym problemem tego systemu był tzw. paradoks tylnych drzwi. Sprzedaż niewielkich ilości klientowi była tolerowana, podczas gdy produkcja i zaopatrywanie coffeeshopów pozostawały poza takim modelem. Legalnie tolerowano więc to, co działo się przy ladzie, ale nie cały wcześniejszy łańcuch dostaw.

Obecnie sytuacja jest jeszcze ciekawsza, ponieważ Niderlandy testują kontrolowany łańcuch dostaw konopi. Faza eksperymentalna rozpoczęła się 7 kwietnia 2025 roku i obejmuje wybrane gminy. Uczestniczące w niej coffeeshopy mogą korzystać z produktów pochodzących od wyznaczonych producentów, a cały projekt ma sprawdzić, jak regulowana produkcja, dystrybucja i sprzedaż wpływają m.in. na bezpieczeństwo i przestępczość.

Holenderski model nie jest więc czymś zamrożonym w latach 70. Nadal się zmienia – choć popkulturowy obraz Amsterdamu często zupełnie tego nie pokazuje.

Jak kino, muzyka i turystyka zbudowały mit Amsterdamu?

Amsterdam nie musiał długo czekać, aby jego nietypowe podejście do konopi stało się częścią popkultury. Coffeeshopy idealnie pasowały do szerszego obrazu miasta kojarzonego z liberalizmem, nocnym życiem i swobodą obyczajową. Z czasem zaczęły pojawiać się w filmach, serialach, książkach, muzyce i niezliczonych opowieściach z podróży.

W efekcie dla części turystów coffeeshop stał się atrakcją równie charakterystyczną dla Amsterdamu jak kanały czy rowery. Samo miasto zaczęło natomiast mierzyć się z konsekwencjami wizerunku miejsca, w którym „wszystko wolno”.

I właśnie od takiego obrazu Amsterdam próbuje dziś odchodzić. Władze miasta wprost wskazują, że nie chcą turystyki powodującej uciążliwości dla mieszkańców ani wykorzystywania wizerunku Amsterdamu jako miejsca typu anything goes. Jednym z działań jest zakaz palenia konopi w części centrum. Miejska kampania skierowana do odwiedzających przypomina zresztą wprost, że w centrum nie wolno palić konopi w przestrzeni publicznej.

To dość przewrotne zakończenie historii, którą przez dekady współtworzyła popkultura. Symbol konopnej swobody musi dziś tłumaczyć odwiedzającym, że swoboda nie oznacza braku zasad.

Dlaczego holenderski model nie opisuje polskiego prawa?

To, że określone zachowanie jest tolerowane w Amsterdamie, nie oznacza, że podobne zasady obowiązują w Polsce. Holenderskie gedoogbeleid jest elementem konkretnego systemu prawnego i polityki państwa, dlatego nie można przenosić go na polskie realia.

Najważniejsza różnica polega już na samym podejściu. Niderlandy świadomie stworzyły system, w którym sprzedaż niewielkich ilości konopi przez coffeeshopy może być tolerowana po spełnieniu określonych warunków. W Polsce nie funkcjonuje odpowiednik takiej sieci lokali ani holenderskiej polityki tolerancji.

Nie oznacza to również, że każdy holenderski coffeeshop działa według identycznych zasad. Gminy mogą decydować, czy w ogóle dopuszczają takie lokale, określać ich liczbę i wprowadzać dodatkowe wymagania. Istnieje również kryterium rezydencji, którego egzekwowanie różni się w zależności od miejsca.

Dlatego Amsterdam warto traktować jako fascynujący przykład tego, jak prawo, polityka społeczna i popkultura potrafią wspólnie stworzyć wizerunek miasta znany na całym świecie. Coffeeshopy są jego ważną częścią, ale rzeczywistość stojąca za nimi jest znacznie bardziej złożona niż utrwalony przez filmy i turystyczne historie mit „legalnej marihuany”.

Tekst napisany wraz z taniesianie.pl